در نشست «سینمای مستند جنگ از نگاه شهید آوینی» مطرح شد: سینمای دفاع مقدس منحصر به هشت سال جنگ نبود
نشست تخصصی سومین دوره جایزه بزرگ آوینی با عنوان «سینمای مستند جنگ از نگاه شهید آوینی» برگزار شد.
به گزارش خبرگزاری حیات ، این نشست تخصصی با حضور محمود گبرلو (منتقد)، مصطفی دالایی (فیلمبرداو و مستندساز دفاع مقدس) و جهانگیر خسرو شاهی (پژوهشگر و نویسنده)، عصر روز گذشته (سوم مهرماه 1390) در سالن سینماحقیقت مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی برگزار شد و شفیع آقامحمدیان (مدیرعامل مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی)، حسین خورشیدی (معاون فرهنگی مرکز)، اکبر حر (معاون پژوهشی مرکز)، محمدرضا شرفالدین (مدیرعامل انجمن سینمای انقلاب و دفاع مقدس)، حسین ترابی (مستندساز پیشکسوت سینما)، محمدتقی فهیم (منتقد)، محمدجواد لسانی (مدیر تولید مرکز)، مهناز رکنی (فیلمساز)، محمدرضا اکبری (فیلمساز) و جمعی دیگر از سینماگران، مستندسازان، اهالی رسانه و علاقمندان سینما نیز از جمله حاضران در این نشست بودند.
در ابتدای این نشست «محمود گبرلو» در خصوص سینمای مستند دفاع مقدس و نوع نگرش شهید آوینی به سینمای مستند جنگ و اندیشههایش سخن گفت.
وی ادامه داد: اهداف گسترش انقلاب اسلامی را امام خمینی (ره) از سال 57 پی گرفتند که نشانههای آن را در حال حاضر در کشورهای همسایه و در برخی کشورهای شمال آفریقا شاهد هستیم. بدین شکل، سینمای جنگ فراتر از بحث رزم، با اندیشههای عمیق و ناب درون آن شکل گرفت و همراه آن، همواره وجود دارد و همین اندیشه، سبب بیداری و آگاهی ملتها شده است.
در ادامه این نشست، جهانگیر خسروشاهی درباره خصوصیات فردی شهید آوینی سخن گفت و اینکه چگونه شهیدآوینی نامش در میان هنرمندان و بزرگانی که در این عرصه به شهادت رسیدند، بروز و ظهور یافت.
خسروشاهی با اشاره به روحیات شهید آوینی گفت: با احترام به بزرگان و هنرمندانی که در این عرصه فعالیت کردند، باید این نکته را یادآوری کنم که آوینی برای اثبات نفس خود تلاش نمیکرد. اگر به تاریخ هنر توجه کنیم، بزرگان و عرفا، حتی بسیاری از هنرمندان خدا ترس از نام بردن خود در ذیل آثار خودداری میکردند یا اگر نامی از خود به یادگار گذاشتند، کلمه «عبد» را در ابتدای نام ذکر کردند.
وی ادامه داد: آوینی نام خود را حذف کرده بود که یکی از شواهد این گفتار، نداشتن تیتراژ مجموعه «روایت فتح» بود یا برخی ازمقالات را که اواخر سال 65 نوشته بود، با نام مستعار «عبدالله حقگو» درباب مبانی توسعه و تمدن غرب منتشر کرده بود. وی در کارها و آثارش تلاش میکرد نامش ظهور پیدا نکند و به همین جهت بود که با بسیجیها و رزمندهها روبرو می شد. کما اینکه همین بسیجیها بازیگران فیلمهای آوینی به شمار میآیند. او در پی کسب افتخارات این دنیایی نبود. وی به دلیل ساختن «روایت فتح» در زمان خود ناشناخته ماند. حتی وقتی در محضر مقام معظم رهبری - که در آن زمان رئیس جمهور وقت بودند- حاضر شد، به دوستان سفارش کرده بود که اگر ایشان خواستند نام راوی را بدانند، به من اشارهای نشود. به نظرم به همین دلیل است که امروزه نام وی در جامعه ظهور و بروز پیدا کرده است و یاد ایشان در ذهنها باقی است.
در این نشست، مصطفی دالایی (فیلمبردار و کارگردان مستندهای دفاع مقدس) به خلاءهایی که در جامعه امروز با آن مواجه هستیم اشاره کرد و گفت: از سال 72 که سید مرتضی آوینی به شهادت رسید، بیش از 18 سال میگذرد، اما کارهای شهید آوینی به صورت مستمر و در باکسی مشخص و مداوم از سوی رسانه ملی پخش نشد. در طول هشت سال دفاع مقدس، آن شهید بزرگوار مستندهای متفاوتی درباره جنگ ساختند که با تاکیدات مقام معظم رهبری هم مواجه شد، اما بازهم دوستان توجه و التفاتی نشان ندادند. رسانه ملی که دارای قسمتهای مختلف پژوهشی و تحقیق و معاونتهای مختلف است، چه کار جدی و درستی در خصوص مستندهای آوینی انجام داده است؟ مرکز سینمای مستند در طول سالهای قبل، چه کار جدی انجام داده است؟ هر چند که امسال کتابی را با همت آقای حر به چاپ رساندند. البته صحبتهای من به مدیریت فعلی برنمیگردد و اقدامات انجام شده در طول سالهای قبل را مد نظر دارم. در دانشگاهها و دانشکدههای سینمایی کدام نشست تخصصی و سمینار، با نگاهی به آثار آوینی برگزار شده است؟ وقتی به یک دانشکده سینمایی وارد میشویم، دانشجویان درباره انواع و اقسام مستند سخن میگویند و به وفور درباره مستندهای خارجی اطلاعات دارند، اما چقدر از مستندهای شهید آوینی و نگاه متفاوت ایشان اطلاع دارند؟ در زمان حیات سید هم تفاوت در مستندها وآثار آوینی حس میشد، اما هیچ کس توجهی نکرد. چند سال پیش، یک پژوهشگر زن خارجی همین بحث تفاوت مستندهای آوینی را سوژه پایان نامه خود قرار داده بود و از طریق برخی دوستان، من به ایشان معرفی شدم. ایشان با اشرافی که به مستندهای جنگ جهانی و جنگ ویتنام داشت، به تفاوتهای مستند آوینی اشاره کرد. من نمیدانم که در نهایت ایشان چه مطالبی را در پایان نامه خود نوشت، زیرا به دست من نرسید، اما این تفاوت را یک فرد خارجی احساس کرد، اما ما به آن بیتوجه بودیم.
وی در ادامه افزود: ما کتابی درباره چگونگی فیلمسازی آوینی در دست نداریم تا تفاوتهای نگاه آوینی را با مستندهای خارجی جنگ بتوانیم مورد بررسی و واکاوی قراردهیم. در تمام دورهها حرکتهایی شروع شد، اما عمق نداشت. شاید نام ایشان در سطح شهرها بر سردر بسیاری از موسسات یا کتابخانهها و محافل ادبی و خیابانها باشد، اما در زمینه فیلمسازی او، کار جدی صورت نگرفته است و تفاوت آثارش با دیگر مستندهای جهان، جایی در مستند ایران ندارد.
در ادامه نشست، محمود گبرلو با تایید صحبتهای دالایی به جوانانی اشاره کرد که علاقمند به آثار و اندیشههای آوینی هستند ولی نمیدانند مسیر و راه چه هست؟ چگونه باید این راه را باز کنیم تا فیلمساز بتواند به آن نزدیک شود و بپردازد... امروزه نیاز جامعه، در واکاوی اندیشههای آوینی است.
خسروشاهی در ادامه، به گلایههای دالایی اشاره کرد و گفت: آقای دالایی بر پایه تفکرات شکل گیری مجموعه «روایت فتح» و به عنوان صاحب مجلس گلایه میکند. سینمای دفاع مقدس منحصر به هشت سال جنگ نبود و تا زمانی که ملت ایران با تفکر پایداری، سلحشوری و حماسی زنده است، این نوع سینما پیشرو و زنده خواهد بود.
وی با اشاره به آثار مکتوب و مقالات شهید آوینی گفت: شهید آوینی درباره چگونگی ساخت روایت فتح کتابی چندجلدی را با عنوان «آینه جادو» منتشر کردند که دوستان علاقمند با مراجعه به این کتابها میتوانند ایشان را بهتر و بیشتر بشناسند. در باب تصویر نیز 134 قسمت برنامه با 80 موضوع ساختند که این آثار موجود است و بخشی از آن نیز از طریق رسانه ملی پخش شده و در دسترس است.
دالایی هم در این ارتباط گفت: درست است که کتابهای «آینه جادو» موجود است و افراد میتوانند از آن بهره ببرند، اما چند نفر از دانشجویان سینما علاقمندند آثار آوینی را مورد مطالعه قرار دهند؟ مسئولان فرهنگی ما باید به گونهای عمل کنند تا انگیزه افراد برای شناخت آوینی بالا برود. مسئولان فرهنگی با توجه به فرهنگ و اصالت انقلاب و خصوصیات این مردم باید حرکتی داشته باشند. ما موظف هستیم علاوه بر کتابها، در محافل و جلساتی به نقد آثار آوینی بپردازیم. خود من به برخی از کارهایم در طول این سالها نقد دارم. یکسری دانشجوی سینما هستند که سخنانی دارند و علاقمند هستند این آثار را نقد کنند، اما فرصتی برای آنها فراهم نیست. اسمگذاری بر مراسم و سردر مکان و ... کار من مسئول را راحت کرده است. من به یاد ندارم مدیران فرهنگی شرایطی را فراهم آوردند که چند نفر بنشینند و آثار آوینی را تحلیل محتوایی کنند. این کارها نیاز به برنامهریزی فرهنگی دارد که متاسفانه تاکنون صورت نگرفته است.
دالایی در ادامه گفت: گنجی به وجود آمد مثل دفاع مقدس و هنرمندانی که بر اساس رهنمودهای حضرت امام خمینی (ره) در این راه گام برداشتند توانستند این گنج را به ثبت برسانند و ضبط کنند اما این گنج در کتابها جاری و مدون نشده است. شاخصههای آثار ضبط شده توسط آوینی هنوز ناشناخته است و پیاده نشده است.
در ادامه نشست گبرلو از دالایی خواست تا شاخصههایی نظری نگاه آوینی را با اشاره به مصادیق عینی بازگو کند و وی در پاسخ گفت: در هیچ یک از مجموعههای «روایت فتح»، شما تصویر اسراء را زبون و خوار و شکست خورده نمیبینید. چون شهیدآوینی معتقد بود این تصاویر قشنگ نیست. ایشان اینگونه نگاه نمیکرد. او معتقد بود این افراد انسان هستند، مسلمان هستند و نباید ذلت این افراد را تصویر کرد و نگاهش را در نریشن (گفتار متن) ابراز میکرد. از سویی ما در آثار آوینی دشمنان را زبون و خوار و نیروهای ایرانی را سرمست از فتح نمیبینیم. دوربین او هیچگاه غنایم را نشان نمیداد، این درحالی بود که برای من تصویربردار جذاب بود که تصاویری از تانکهای به دست آمده، دشمن اسیر شده یا میزان فتوحات را ثبت وضبط کنم. او اینها را فتح نمیدانست. آوینی نگاه اعتقادی به فیلمسازی داشت و تمایز در آثارش به وضوح دیده میشود. او در آثارش به بروز و ظهور جوانانی که با رهنمودهای امام (ره) یک شبه ره صدساله رفته بودند تاکید داشت. اومعتقد بود دوربین اگر دوم شخص است، نباید دخالتی در ثبت حقایق داشته باشد. مرتضی آوینی آرام آرام به کشف رسید. او به کشف اصالتهای جنگ رسید و با خمپاره خوردنها، شهید و مجروح شدنها، رفته رفته کارهایش به پختگی رسید. این از فرمایشات حضرت حق است که کسی که در راه جهاد قدم برمیدارد، او خود آرام آرام راه را نشان میدهد. این راه گنجینهای بود که باید آن را پاس بداریم.
جهانگیر خسروشاهی در ادامه نشست، به گفتار متنهای آوینی و دلیل استفاده ایشان از نریشن اشاره کرد و گفت: آوینی براساس آموزههای دینی تصویر را در عالم کامل نمیدانستند و معتقد بود تصویر نمیتواند تمام حقیقت را منتقل کند. ایشان برای این مطلب استدلال داشت. قرآن کریم معجزه پیامبر اکرم (ص) کلام است، ایشان نیز کلام را کمال بلا مقطع میدانستند و معتقد بودند اگر وسیله دیگری این توانایی را داشت، خداوند عالم از آن برای راهنمایی بندگانش بهره میبرد و به پیامبر ارایه میداد تا از آن طریق بهتر بتواند با مردم سخن بگوید. به همین دلیل به نوشته و گفتار متن روی آوردند. این درحالی بود که بسیاری از مستندسازان عقیده دارند تصویر روشن و گویای حقیقت است و ذات سینما تصویر است. افق آوینی میانه زمین و آسمان ایستادن است و خلق را مطلع کردن است.
به عقیده من گفتار متن فیلم «دوکوهه» یکی از ارجمندترین گفتارهای متن آوینی از نظرگاه ایشان است. شهید آوینی صاحب افق و صاحب نظر بود، پرسش از وجود هستی داشت و برای پرسشاش زهدها و پارساییها کرده بود. الفتش با انقلاب اسلامی از سر خامی و سردرگمی نبود. به دنبال کسب افتخار و فرش قرمز هم نبود. او غرب را دیده بود، هنر قبل از انقلاب را تجربه کرده بود. شعر نو، داستان و نقاشی کرده بود او از گردنهها عبور کرده بود و خود در بخشی از مقاله اش میگوید «من از راهی طی شده با شما حرف میزنم»
اکبر حر در تکمله سخنان خسروشاهی به این مطلب اشاره کرد که در قرآن آمده است «علمه البیان» و با دیدگاه و دستاوردهای امروزی بیان به رسانه تفسیر و ترجمه شده است. جوهر تصویر ویژگی معادگونه دارد و میتواند برزخ انسانها را به تصویر بکشد.
در پایان جلسه «حسین ترابی» مستند ساز پیشکسوت که در این نشست حضور داشت، درباره شهید آوینی گفت: من در تمام عمرم دو بار مرحوم آوینی را ملاقات کردم؛ یک بار که در حوزه هنری در کانکسی حضور داشتند برای فیلمنامه «پاییز بلند» به خدمت ایشان رفتم. زیرا ایشان به همراه آقای نقاشزاده برایم روی فیلمنامه مطالبی نوشته بودند. آقای نقاشزاده بحث دراماتیک را مطرح کرده بود و شهید آوینی در بخشهایی از فیلمنامه کلمه
«احسنت» را یادداشت کرده بود. در آن زمان من با ایشان مصاحبهای کردم که نوار آن دست آقای عسگری نسب است و به عنوان سند تاریخی موجود است. در جای دیگر نیز در مقابل رئیس وقت شبکه دو سیما از فیلمنامه تعریف کردند و گفتند یک سناریوی اُرژینال ایرانی است. به عقیده من وظیفه منتقدانی چون آقای گبرلو است که آثار آوینی را مورد بررسی قرار دهند. مرحوم آوینی دارای تقدسی است که کسی جرأت نمیکند راجع به آن صحبت کند، این اتفاق در زمان حیاتشان هم بود. عدهای با یکدیگر بر سر نظرات ایشان دعوا داشتند... من تئوریهای ایشان را خواندهام و برخی از آثار ایشان را دیدهام. البته قبل از انقلاب نیز مستندهایی وجود داشت که گفتارهای متن شاعرانهای داشت، اما فیلمهای آوینی را باید دوباره دید و راجع به سینمای آن به بحث و تبادل نظر پرداخت. شاهدهای تاریخی آن زمان مانند آقای دالایی یا خسروشاهی هم حضور داشته باشند و بدون هیچ رودربایستی و یا ابهامی این آثار مورد نقد قرار گیرد.
وی گفت: شهید آوینی در دوران حیاتش به دنبال اسم و رسم نبود. بسیاری از عارفها هم اینگونه بودند. چه فایدهای دارد که ما صرفا اسم ایشان را بر سردر هر مکان یا موسسهای بگذاریم؟ ایشان روشنفکر و تئوریسین سینما بود و شاید اگر ایشان حضور داشتند، اتفاقات بسیار مهمی رخ میداد. باید در مجامع و محافل خصوصی و تخصصی مانند دانشگاهها بعضی از شاگردان و همراهان ایشان به همراه منتقدان حضور داشته باشند و آثار ایشان را نقد و بررسی و ارزیابی نمود.
گفتنی است که دومین نشست تخصصی جایزه بزرگ شهید آوینی هم عصر امروز و با حضور محمد تقی فهیم، مهدی همایونفر و وحید جلیلی در سالن سینماحقیقت مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی برگزار خواهد شد.
پایان پیام
منبع : ایسن
